Nieletni podejrzany a prawo do obrony

Nieletni podejrzany nie może być przesłuchiwany przez prokuratora bez obecności adwokata. Brak przepisów gwarantujących prawo do adwokata narusza dyrektywę w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci w postępowaniu karnym. Tak uznał Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 5 września 2024 r., sprawa C-603/22.

Dzieci będące podejrzanymi lub oskarżonymi mają prawo do adwokata zgodnie z dyrektywą 2013/48/UE z 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności.

Według dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 obowiązkiem państwa jest zagwarantowanie, aby w sytuacji, gdy dzieci zostają poinformowane, że są podejrzanymi lub oskarżonymi, niezwłocznie udzielono im informacji o przysługujących im prawach zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym oraz o ogólnych aspektach przebiegu postępowania. To informacje, których należy udzielić niezwłocznie, m.in.:

• prawo do poinformowania rodziców,
• prawo do pomocy adwokata,
• prawo do ochrony prywatności,
• prawo do towarzyszenia dziecku poza rozprawą i posiedzeniem sądu przez rodziców,  prawo do pomocy prawnej z urzędu.

Art. 3 dyrektywy 2016/800 definiuje dziecko jako osobę w wieku poniżej 18 lat, a nieletnim w sprawach o czyny karalne zgodnie z art. 1 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, Dz. U. z 2022 r., poz. 1700 (dalej “u.w.r.n.”),  jest osoba, która dopuściła się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat

Zgodnie ze znowelizowanym (od 15 lutego 2024 roku) art. 76 k.p.k. jeżeli oskarżony nie ukończył 18 lat lub jest ubezwłasnowolniony, jego przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której pieczą oskarżony pozostaje, może podejmować na jego korzyść wszelkie czynności procesowe, a przede wszystkim wnosić środki zaskarżenia, składać wnioski oraz ustanowić obrońcę.

Oprócz wskazanego art. 76 k.p.k. uprawnienia wspomnianych podmiotów reguluje także art. 67 ust. 2 pkt 2 u.w.r.n., zgodnie z którym opiekun nieletniego, rodzice albo ten z rodziców, pod którego stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje, mają prawa strony w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko nieletniemu w przypadku realizacji przesłanek warunkowego pociągnięcia do odpowiedzialności karnej.