Rażąca niewdzięczność powodem odwołania darowizny

Zgodnie z art. 898 § 1 k.c. darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Żaden przepis prawa nie definiuje tego, co może zostać uznane za rażącą niewdzięczność. W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie się obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet (wyjątkowo) pośrednio przeciwko darczyńcy, które, oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. O tym, czy zachodzi rażąca niewdzięczność obdarowanego, decydują więc zawsze okoliczności konkretnej sprawy.

Zachowanie obdarowanego musi być zawinione tj. musi on działać umyślnie i ze świadomością znaczenia swojego postępowania.

Niewdzięczność musi być rażąca, a zatem wystarczającym powodem odwołania darowizny nie będą zwykłe spory i kłótnie, jeśli ich intensywność nie przekracza pewnego poziomu.

Dla przykładu, nie można nazwać rażącą niewdzięcznością rodzinnych sporów i kłótni (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 12 lutego 2019 roku, sygn. akt I ACa 433/18).

Co ciekawe, niewierność małżeńska obdarowanego małżonka, będąca zawinioną przyczyną rozwodu, nie stanowi rażącej niewdzięczności wobec darczyńców-teściów, w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2012 roku V CSK 179/11).

W doktrynie i orzecznictwie, jako przykłady rażącej niewdzięczności wskazuje się na:

• popełnienie przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu darczyńcy lub osobie mu bliskiej,
• porzucenie darczyńcy lub trwały brak zainteresowania się nim,
• przestępstwo kradzieży rzeczy należących do darczyńcy,
• odmówienie darczyńcy pomocy w chorobie, w szczególności gdy darczyńca jest w ciężkim stanie, który utrudnia samodzielność i obdarowany nie wykazuje zainteresowania i chęci pomocy,
• naruszenie godności, naruszenie dóbr osobistych darczyńcy,
• rozpowszechnienie szkalujących informacji na temat darczyńcy,
• wyrzucenie darczyńcy przez obdarowanego z domu, gdy darczyńca nie posiada innego zastępczego mieszkania, w którym mógłby zamieszkać.

Na marginesie należy również wskazać, że powstanie konfliktu rodzinnego nie może automatycznie prowadzić do odwołania skutków prawnych darowizny. Za rażącą niewdzięcznością nie można uznać zachowania obdarowanego, które polega na niespełnieniu oczekiwań darczyńcy.

Kodeks cywilny wprowadził zasadę, iż darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. A ponadto darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Co ważne: odwołanie darowizny w wyniku rażącej niewdzięczności pod względem prawnym nie powoduje automatycznego przeniesienia prawa własności. Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 07 stycznia 1967 r, III CZP 32/66 „Oświadczenie odwołujące darowiznę nieruchomości z powodu rażącej niewdzięczności nie powoduje przejścia własności nieruchomości z obdarowanego na darczyńcę, lecz stwarza jedynie obowiązek zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny, stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.”